ارائه کننده: زهرا نصیری
استاد راهنما: دکترسیدحمیدرضا صادقی
استاد مشاور: دکتر وحید موسوی
استاد ناظر داخلی: دکتر عبدالواحد خالدی درویشان، دکتر ایمان اسلامی
استاد ناظر خارجی: دکتر فرود شریفی، دکتر محمود جمعه پور
نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر مهدی وفاخواه
تاریخ: ۱۴۰۴/۰۶/۰۹
ساعت:‌۰۸:۰۰
مکان: سالن اصلی کاخ

چکیده:
در دهه‌های اخیر، رشد بی‌رویه جمعیت، گسترش فعالیت‌های انسانی و تغییرات گسترده در کاربری اراضی، منجر به کاهش کارایی خدمات بوم‌سازگان و بروز ناپایداری‌های محیط‎زیستی شده است. در این پژوهش، تلاش شد تا هماهنگی میان تغییرات کاربری زمین، عملکرد خدمات بوم‌سازگان و شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی در حوزه آبخیز شازند (استان مرکزی) در سه مقطع زمانی 2002، 2015 و 2022 بررسی و تحلیل شود. برای این منظور، از تصاویر ماهواره‌ای Landsat، داده‌های آماری، پیمایش‌های میدانی و پرسش‌نامه‌های اقتصادی-اجتماعی استفاده شد. شاخص‌های سیمای سرزمین با استفاده از نرم‌افزار FRAGSTATS، خدمات بوم‌سازگان شامل تولید خالص اولیه و نگهداشت رسوب با نرم‌افزار InVEST و شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی با استفاده از داده‌هاي موجود و تکميل پرسشنامه و مصاحبه با افراد برآورد شد. در ادامه، از شاخص هماهنگی چندجانبه(CCI)  برای سنجش هم‌راستایی مؤلفه‌ها استفاده شد. نتایج نشان داد که شاخص هماهنگی در سال‌های مورد بررسی با میانگین 56/0 بین 44/0 تا 82/0 متغیر بوده است. همچنین، در بازه ۲۰ ساله، تولید خالص اولیه حدود ۱۸ درصد و شاخص نگهداشت رسوب تا ۳۰ درصد کاهش داشته است. نتایج حاکی از آن است که در 83 درصد از زیرآبخیزها، نگهداشت رسوب به‌عنوان مؤلفه غالب خدمات بوم‌سازگان شناخته شده و تنها در 17 درصد از آن‌ها، تولید خالص اولیه نقش اصلی داشته است. عوامل انسانی مانند گسترش اراضی کشاورزی، بهره‌برداری غیراصولی و فشار بر منابع طبیعی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش هماهنگی و افت کیفیت محیط‎زیستی منطقه داشته‌اند. در مقابل، مناطق دارای پوشش گیاهی پایدار و مدیریت منابع طبیعی مؤثر، عملکرد بوم‌سازگانی بهتری نشان دادند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که به‌منظور دستیابی به توسعه پایدار، ضرورت دارد برنامه‌های مدیریتی با رویکرد حفاظتی و طبیعت‌محور طراحی و اجرا شوند. استفاده از توانمندی‌های جوامع محلی، احیای بوم‎سازگان‎‌های تخریب‌شده، مدیریت چرا، توسعه گردشگری پایدار و ایجاد سامانه‌های پایش مستمر، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای بهبود هماهنگی میان توسعه انسانی و خدمات بوم‌سازگان در این منطقه است.